هر كه را بخواهد تزكيه و پاكيزه مىكند و خداوند شنوا و داناست . چون انسان بدون عنايت پروردگار اسير اميال درونى خود مىباشد و هر آن احتمال مىرود كه مغلوب هوا و هوس خويش واقع شود ، اين است كه خداوند به بندگانش تعليم مىكند كه هميشه از پيشگاه او طلب هدايت و راهنمايى كنند و بگويند : اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ : « خدايا ! تو ما را به راه راست هدايت فرما ، راه كسانى را كه براى آنان احسان و انعام نموده‌اى نه راه كسانى كه مورد غضب تو واقع شده‌اند و نه راه كسانى كه گمراه گرديده‌اند . » نمازگزاران با اين جملات ، هدايت دائم و انحراف‌ناپذيرى را كه به مؤمنان و نيكان اختصاص دارد ، از خداوند درخواست مىكنند ( 1 ) - و از او مىخواهند كه آنان را در صف بندگانى كه انعامشان نموده و انعامشان داده است ، قرار دهد و از رهروان همان راه راست و مستقيمشان بگرداند . در آيه ديگر صاحبان و رهروان آن راه مستقيم را چنين معرفى مىكند كه : أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَ إِسْرائِيلَ وَ مِمَّنْ هَدَيْنا وَ اجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُكِيًّا . « 1 » آنان كسانى هستند كه خداوند مشمول لطف و نعمتش قرار داده است و آن‌ها عبارتند از پيامبرانى از نسل آدم و از كسانى كه با نوح بر كشتى سوارشان كرديم و از دودمان ابراهيم و يعقوب و از كسانى كه آن‌ها را برگزيديم و هدايتشان كرديم و آن‌ها كسانى بودند كه وقتى آيات خداوند رحمان بر آنان خوانده مىشد ، به خاك مىافتادند ، سجده كنان و گريان . و باز خداوند به بندگانش تعليم مىكند كه از انحراف و عدم شناخت راه مستقيم به او پناه ببرند و از درگاهش بخواهند كه آنان را از سرنوشت شوم اين دو گروه « مغضوبين » و « گمراهان » محفوظ و مصونشان بدارد . خلاصه خلاصهء مفهوم سورهء حمد ، اين است كه خداوند نخست خودش را با اوصاف كمال و جمالش تمجيد و توصيف مىكند و با افعال و اوصاف متعالىاش خود را معرفى مىنمايد : تربيت عمومى ، رحمت عامّه و سلطنت روز جزا را كه از آن او است ، به بشر يادآورى مىكند ، آن‌گاه نتيجه‌گيرى مىكند كه عبادت ، پرستش و استعانت اختصاص به خدا دارد و جز او كسى سزاوار ستايش و

--> ( 1 ) مريم / 58 .